«محبت نیوز»- الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان، و نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، جمعه گذشته در کاخ سفید با یکدیگر دیدار کردند و بیانیه مشترکی را امضا کردند که میتواند زمینه را برای افزایش ثبات در منطقه فراهم کند.
این توافق، زمینه را برای سرمایهگذاری اقتصادی در ارمنستان و آذربایجان مهیا میکند و نشاندهندهی تغییر رویکرد از روسیه به نفع ایالات متحده است. روسیه از نظر تاریخی نقش میانجی بین دو کشور را ایفا میکرد.
علیرغم گزارشهای رسانهای، سند امضاشده در واقع یک توافق صلح نبود، بلکه یک اعلامیه مشترک بود که بر اهمیت همکاری برای دستیابی به یک توافق صلح نهایی و تأکید بر اهمیت برقراری صلح بین کشورهای متخاصم تأکید داشت.
روز دوشنبه ۲۰ مرداد، ارمنستان و آذربایجان متن پیشنویس توافقنامه صلح مورد اشاره در بیانیه روز جمعه را منتشر کردند.
رهبران جهان به سرعت این اعلامیه را به عنوان یک گام تاریخی ستودند. اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، آن را «خبری خوش در مسیر صلح پایدار» خواند و دیوید لامی، وزیر امور خارجه بریتانیا، آن را «گامی جسورانه» توصیف کرد.
با وجود تحسین گسترده رهبران جهان از این اعلامیه، تحلیلگران – به ویژه کسانی که با موضوع آزادی مذهبی آشنایی دارند – نگرانی خود را در مورد نادیده گرفتن مسائل مهمی مانند اماکن میراث مسیحی ضمیمه شده توسط آذربایجان و گروگانهای ارمنی در جریان عملیات نظامی اخیر این کشور ابراز کردهاند. این عملیات منجر به تصرف قلمرو ارمنی قرهباغ شد که از نظر فرهنگی و مذهبی اهمیت بسیاری دارد.
علاوه بر این، مسیر رسیدن به یک توافق صلح واقعی طولانی و نامشخص است. آذربایجان همزمان با انتشار پیشنویس توافق در روز دوشنبه، در بیانیههایی خواستار اصلاح قانون اساسی ارمنستان برای حذف ادعاهایی شد که به طور تلویحی به خاک آذربایجان اشاره دارند. بخش عمدهای از درگیری بین دو کشور بر سر مناطق مرزی مورد مناقشه و مناطق محصور بحثبرانگیزی است که توسط کشور دیگر احاطه شدهاند.
مفاد اعلامیه مشترک
اعلامیه روز جمعه، هر دو طرف را متعهد میکند که به سمت امضا و تصویب رسمی یک توافقنامه صلح جداگانه پیش بروند و به طور مبهم، حق هر کشور بر حاکمیت ارضی خود را تأیید میکند.
این سند همچنین خواستار پایان یافتن روند مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) و نهادهای مرتبط با آن است. گروه مینسک که در سال ۱۹۹۲ برای مذاکره جهت حل و فصل مسالمتآمیز مناقشه بر سر منطقه ناگورنو-قرهباغ ایجاد شد، پس از حمله نظامی گسترده آذربایجان در سپتامبر ۲۰۲۳ و آوارگی ۱۰۰۰۰۰ نفر، مأموریت خود را از دست داد. این حمله منجر به تصرف دهها مکان تاریخی عبادی ارامنه شد.
مهمترین بند این اعلامیه، افتتاح یک کریدور حمل و نقل و ارتباطات برای آذربایجان از طریق خاک ارمنستان به منطقه نخجوان بود. در نهایت، این کریدور مسیر زمینی مستقیمی را برای آذربایجان به متحد خود، ترکیه از طریق مرز غربی نخجوان با آن کشور فراهم میکند.
فقدان ضمانتهایی برای حفاظت از اماکن فرهنگی و مذهبی ارمنیان در سرزمینهایی که اکنون تحت کنترل آذربایجان هستند، مشهود است. این اماکن شامل کلیساها و صومعههای چند صد ساله است که پیش از این با موارد مستندی از خرابکاری، تغییر کاربری یا تخریب مواجه بودهاند. همچنین، این توافقنامه به حفظ میراث مسیحی به عنوان یک تعهد الزامآور نمیپردازد که با توجه به نگرانیهای مطرح شده توسط سازمانهای فرهنگی بینالمللی در مورد پاکسازی سیستماتیک، یک غفلت قابل توجه است.
به همان اندازه نگرانکننده، فقدان تمهیدات مشخص برای آزادی و بازگشت امن اسرای جنگی و غیرنظامیان ارمنی است، علیرغم درخواستهای مکرر سازمان ملل، پارلمان اروپا و گروههای حقوق بشری. سکوت این توافق در مورد این مسئله بشردوستانه، دهها – احتمالن صدها – نفر را در اسارت نامحدود باقی میگذارد و رنج خانوادههای آنها را طولانیتر میکند.
پیشنویس توافقنامه صلح چه میگوید؟
پیشنویس توافق صلح که روز دوشنبه منتشر شد، تا حد زیادی پس از اعلامیه چند روز قبل، با تمرکز بر تقویت روابط دوجانبه بین دو کشور و ایجاد فرآیندی برای حل اختلافات مرزی منتشر شد.
اگرچه متن پیشنویس توافقنامه کلی است، اما به مبارزه با عدم تحمل، نژادپرستی و افراطگرایی خشونتآمیز اشاره میکند. با این حال، آزار و اذیت مذهبی و پاکسازی قومی – رویههای دیرینه دولت آذربایجان – در فهرست مواردی که باید با آنها مقابله شود، غایب بودند.
همچنین در پیشنویس توافقنامه هیچ تعهدی برای حفاظت از اماکن میراث مسیحی چند صد ساله که توسط آذربایجان در سال ۲۰۲۳ تصرف شده است، وجود ندارد. بر اساس تجزیه و تحلیل تصاویر ماهوارهای و سایر تحقیقات انجام شده توسط گروههای حقوق بشری، بسیاری از این اماکن آسیب قابل توجهی دیدهاند و حتی نابود شدهاند.
در حالی که این توافق کشورها را به «رسیدگی» به پروندههای مفقودین و ناپدیدشدگان قهری متعهد میکند – اشارهای به اسرای ارمنی بسیاری که هنوز در آذربایجان هستند – از تعهد به بازگشت کامل آنها، که فعالان حقوق بشر مدتهاست خواستار آن هستند، کوتاهی میکند.
نگرانیهای مداوم
ارمنستان از شرق بین آذربایجان و از غرب بین ترکیه قرار گرفته است. این دو کشور روابط نزدیکی دارند که این روابط به دلیل قومیت مشترک ترک، غلبه قوی اسلام در میان جمعیت آنها و منافع اقتصادی تقویت شده است. چندین خط لوله اصلی مقادیر قابل توجهی نفت و گاز طبیعی را به ترکیه و از طریق آن منتقل میکنند و روسیه را دور میزنند. این امر، آذربایجان را به یک شریک اقتصادی حیاتی برای اروپا تبدیل میکند، به ویژه با توجه به تنشها بر سر جنگ روسیه در اوکراین.
این روابط اقتصادی به آذربایجان امکان داده است تا به شیوههایی که پیشتر تصورش هم نمیرفت، به ارمنستان تجاوز کند. از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۴، آذربایجان سالانه سریعترین رشد اقتصادی جهان را تجربه کرد و توانست به سیستمهای تسلیحاتی پیشرفته دست یابد و از نظر نظامی ارمنستان را تحت الشعاع قرار دهد.
به نظر میرسد که این خطوط لوله از نظر ژئوپلیتیکی نیز این کشور را جسورتر کردهاند. تنها چند ماه پس از تکمیل پروژه چند دههای ساخت یک کریدور گاز از آذربایجان به اروپا در سال ۲۰۲۰، این کشور حملهای را علیه ارمنستان برای تصرف قرهباغ کوهستانی و سرزمینهای اطراف آن آغاز کرد. اگرچه این حمله ناموفق بود، آذربایجان توانست این کار را در حمله برقآسای سپتامبر ۲۰۲۳ خود به پایان برساند.
تحلیلگران ابراز نگرانی میکنند که این توافق میتواند به تضعیف تلاشها برای نجات گروگانهای ارمنی در اسارت آذربایجان و محافظت از اماکن میراث مسیحی آسیبپذیر منجر شود. او گفت: «آذربایجان امتیاز بزرگی در کریدور نخجوان دریافت کرد و در عوض فقط مجبور شد مبهمترین تضمینها را در مورد حاکمیت ارضی ارمنستان ارائه دهد. ارمنستان برای اطمینان از بازگشت شهروندانش و حفظ اماکن میراثیاش چه چیزی برای چانهزنی باقی گذاشته است؟»
