«محبت نیوز»- واتیکان در سالهای اخیر گفتوگوهای مستمری با جمهوری اسلامی ایران داشته است، اما کشته شدن شمار زیادی از معترضان ایرانی به دست نیروهای امنیتی حکومت، نگرانی عمیقی در میان مقامات واتیکان برانگیخته است. این نگرانی در حالی بیان میشود که روابط دیپلماتیک دوجانبه، به ویژه در زمینه مسائل خاورمیانه و گفتوگوهای بینادیانی، همچنان قوی و پایدار باقی مانده است.
در تاریخ ۹ ژانویه، محمدحسین مختاری، سفیر جمهوری اسلامی در واتیکان، در مراسم سنتی تبادل تبریک سال نو با هیئتهای دیپلماتیک شرکت کرد و گفتگوی مختصری با پاپ لئو چهاردهم داشت. تا آن زمان، واتیکان هنوز به طور رسمی به وضعیت ایران، که در آن اعتراضات و سرکوب شدید ادامه داشت، نپرداخته بود.
تنها اظهارنظر واتیکان در این زمینه – که غیررسمی اما معنادار بود – از سوی کاردینال پیترو پارولین، وزیر امور خارجه واتیکان، بیان شد. او در ۱۹ ژانویه، اظهار داشت: «جای شگفتی است که چگونه میتوان به مردم خود حمله کرد و باعث مرگ این همه انسان شد.» این سخنان از وزن ویژهای برخوردار است، زیرا واتیکان به طور مستقیم در امور داخلی کشورها دخالت نمیکند و همواره بیطرفی خود را با دقت حفظ میکند؛ اصلی که برای محافظت از مسیحیان و حفظ اعتبار در روابط دوجانبه حیاتی است. با این حال، نگرانی واتیکان از این وضعیت عمیق است، بهویژه در بحبوحه گزارشهای اخیر مبنی بر اینکه شمار کل کشتهشدگان بسیار بیشتر از آمار حدود ۳۰۰۰ نفری است که دولت ایران در آمار رسمی اعلام کرده است.
کاردینالی از ایران و نقاط تماس دیپلماتیک
واتیکان و ایران نقاط تماس دیپلماتیک متعددی دارند. پاپ فرانسیس در آخرین کنسیستوری (شورای کاردینالها) در ۷ دسامبر ۲۰۲۴، دومینیک جوزف متیو، اسقف اعظم کاتولیک لاتین تهران-اصفهان را به مقام کاردینالی رساند. این انتصاب مهم و بخشی از گفتوگوی مداوم بین واتیکان و ایران بود. پیش از آن، در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۴، پاپ فرانسیس با شرکتکنندگان در دوازدهمین همایش گفتوگوی بینادیانی که با همکاری «مرکز گفتگوی ادیان و فرهنگها» در تهران برگزار شد، دیدار کرده بود. او در آن مراسم گفت: «سرنوشت کلیسای کاتولیک در ایران، این «گله کوچک»، برایم بسیار مهم است. کلیسا مخالف دولت نیست؛ این حرفها دروغ است!»
از آغاز درگیریها در غزه، واتیکان به ایران بهعنوان یک طرف گفتوگو نگریسته است. در ۵ نوامبر ۲۰۲۳، پاپ فرانسیس با رئیسجمهور وقت، ابراهیم رئیسی (که بعداً در ۱۹ مه ۲۰۲۴ در سانحه سقوط بالگرد کشته شد) گفتوگوی تلفنی داشت. این تماس به درخواست شخص رئیسجمهور ایران برقرار شده بود و در بیانیههای رسمی ایران تأکید شد که این کشور همواره از درخواستهای پاپ فرانسیس برای آتشبس در غزه قدردانی کرده است.
پیش از آن مکالمه، اسقف اعظم پل ریچارد گالاگر، وزیر واتیکان در امور روابط با کشورها، در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۳ با همتای ایرانی خود، حسین امیرعبداللهیان، صحبت کرده بود. این مکالمه نیز به درخواست تهران انجام شد. دفتر مطبوعاتی واتیکان با انتشار این خبر، تأکید کرد: «در این مکالمه، اسقف اعظم گالاگر نگرانی عمیق واتیکان را نسبت به وقایع اسرائیل و فلسطین ابراز کرد و بر ضرورت قطعی پرهیز از تشدید درگیری و دستیابی به یک راهحل دو کشوری برای صلح پایدار در خاورمیانه تأکید نمود.» هر کلمه از این بیانیه با دقت انتخاب شده بود. به طور خاص، اشاره به راهحل دو کشوری تأکید میکرد که واتیکان هرگز نابودی کشور اسرائیل را، حتی بهعنوان یک احتمال، نخواهد پذیرفت.
اسقف اعظم گالاگر و امیرعبداللهیان در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۳ نیز در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک با یکدیگر دیدار کرده بودند. در آن دیدار، ایران از واتیکان خواست تا ائتلافی از ادیان برای مقابله با اهانت به متون مقدس تشکیل دهد. اسقف اعظم گالاگر نیز به نوبه خود، از گفتوگوهای تازه میان عربستان سعودی و ایران ابراز قدردانی کرد.
در ۱۳ آگوست ۲۰۲۴، کاردینال پارولین با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفتوگوی تلفنی داشت. دفتر مطبوعاتی واتیکان در آن زمان اعلام کرد که وزیر امور خارجه «نگرانی جدی واتیکان را از آنچه در خاورمیانه میگذرد ابراز کرده و بر لزوم جلوگیری از گسترش درگیری بسیار جدی کنونی و ترجیح دادن گفتگو، مذاکره و صلح تأکید کرده است.»
دیدگاه واتیکان درباره خاورمیانه
بهطور کلی، واتیکان همواره از توسعه روابط میان کشورهای خاورمیانه حمایت کرده و به عادیسازی روابط میان عربستان سعودی و اسرائیل و همچنین «پیمان ابراهیم» با دیدی مثبت مینگرد. واتیکان همچنین از حامیان توافق هستهای ایران (برجام) بود و امیدوار بود این توافق بهعنوان الگویی برای سایر توافقهای مشابه در خاورمیانه عمل کند. هنگامی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در سال ۲۰۱۸ تصمیم به خروج از این توافق گرفت، واتیکان نگرانی خود را از بیثباتی بالقوهای که ایرانِ منزوی میتوانست در منطقه ایجاد کند، ابراز کرد.
روابط واتیکان و تهران: چالشها و پیشرفتها
تعداد بالای تبادلات دیپلماتیک در سالهای اخیر، بهویژه در مورد بحران غزه، نشان میدهد که واتیکان ایران را شریکی مهم در خاورمیانه میداند و روابط با آن صمیمانه است؛ هرچند این روابط با چالشهایی نیز همراه بوده است. برای مثال، در سال ۲۰۲۱، ایران از تمدید مجوز اقامت راهبه کاتولیک جوزپینا برتی، که نزدیک به ۳۰ سال در اصفهان خدمت کرده بود، خودداری کرد.
با این وجود، روابط از زمان برقراری کامل در سال ۱۹۶۶، پیوسته بهبود یافته است. دوره شکوفایی روابط در زمان پاپ بندیکت شانزدهم بود. در سال ۲۰۰۶، محمود احمدینژاد، رئیسجمهور وقت ایران، در نامهای به پاپ، تمایل خود را برای ایجاد روابطی نوین بر اساس «آموزههای مشترک دو پیامبر الهی» ابراز کرد.
در سال ۲۰۱۰، کاردینال ژان-لویی توران، رئیس وقت شورای پاپی گفتوگوی بینادیان، به ایران سفر کرد و واسطه تبادل نامههای بیشتری شد. در سال ۲۰۱۵ نیز شهیندخت مولاوردی، معاون وقت رئیسجمهور ایران، با پاپ فرانسیس در واتیکان دیدار کرد که این دیدار زمینهساز حضور هیئتی از ایران در «نشست جهانی خانوادهها» در فیلادلفیا در همان سال شد.
ارزشهای مشترک و آینده روابط
در این روابط، برخی ارزشهای مشترک وزن سنگینی دارند؛ تا جایی که در سال ۲۰۱۴، «دانشگاه ادیان و مذاهب قم» ترجمه فارسی «کاتشیسم کلیسای کاتولیک» را منتشر کرد. در میان ارزشهای مشترک، نقش خانواده و تعهد مشترک به مقابله با گسترش روشهای کمکباروری و آنچه «ایدئولوژی جنسیتی» خوانده میشود، از اهمیت ویژهای برخوردار است. مبارزه با افراطگرایی و بنیادگرایی، با اشاره ویژه به موضوع برادری انسانی، نیز از دیگر موضوعات محوری است.
در واقع، ایران پلی به سوی اسلام شیعه محسوب میشود. آیتالله العظمی سیستانی، که پاپ فرانسیس در مارس ۲۰۲۱ در عراق با او ملاقات کرد، متولد ایران است و همچنان یکی از بزرگترین مراجع جهان تشیع به شمار میرود.
این سابقه طولانی گفتوگو نشان میدهد که واتیکان چهبسا موضعی تند و علنی در مورد وقایع ایران اتخاذ نخواهد کرد. در عوض، تلاشهای دیپلماتیک بر حفظ روابط با مقامات، تشویق به یک گذار مسالمتآمیز به سوی فضایی محترمانهتر برای حقوق بشر، و پرهیز از حمایت از هرگونه اقدام براندازانه متمرکز خواهد بود. از نظر واتیکان، روابط با ایران به شدت تحت تأثیر این واقعیت قرار دارد که این کشور یک بازیگر حیاتی در خاورمیانه است.
برگرفته از «نشنال کاتولیک رجیستر»
نویسنده: آندرهآ گالیاردوچی، روزنامهنگار ایتالیایی
