«محبت نیوز»- تئاتر در ایران همچون دیگر عرصهها مدتها در انحصار مردان بود، و مردانِ زنپوش به جای زنان در تعزیه و نمایش بازی میکردند. حضور زنان در سالنهای تئاتر و تماشاخانهها، خواه بهعنوان بازیگر و خواه در جایگاه تماشاگر، ممنوع بود. در سال ۱۲۹۵، به همت سیدعلی نصر در «گراند هتل»، زنان ــ البته زنان غیرمسلمان ــ برای نخستین بار در ایران در دنیای نمایش حضور یافتند.
وارتو طریان، معروف به بانو لالا، نخستین زنی است که روی صحنهی تئاتر بازی کرد و بهعنوان بازیگر حرفهای شناخته شد. او در سال ۱۲۷۵ در خانوادهای ارمنی در تبریز به دنیا آمد. در مدرسهی هایگازیان، مدرسهی ارمنیان تهران، تحصیل کرد و سپس عازم سوئیس شد و در تئاتر تجربه آموخت. پس از بازگشت به تهران به گروه «انجمن دوستداران تئاتر» پیوست که توسط گروهی از دانشآموختگان در اروپا ــ سعید نفیسی، سیدرضا هنری، غلامعلی فکری، صادق مقدم، کامران همایونی و مشفق کاظمی ــ تشکیل شده بود. در همانجا با آرتو طریان آشنا شد، به همکاری با او پرداخت و با وی ازدواج کرد. آرتو طریان، کارگردان ارمنیتباری بود که در تشکیل گروههای تئاتریِ مختلفی نقش داشت و در سال ۱۳۰۱ نخستین مرکز آموزش هنرهای دراماتیک در تهران ــ «استودیوی تئاتر» ــ را در انجمن فارغالتحصیلان مدرسهی مختلط هایگازیان تأسیس کرد.
وارتو طریان در سال ۱۳۰۰ در نمایش «پریچهر و پریزاد» در کنار پری آقابابوف روی صحنه رفت ــ این اولین بار بود که یک زن نقش اصلیِ نمایشی را بر عهده داشت. نمایشنامه را رضا شهرزاد نوشت و آرتو طریان آن را کارگردانی کرد. این نمایش با استقبال چشمگیری روبهرو شد و نقشآفرینیِ وارتو طریان تحسین زیادی را برانگیخت. رضا شهرزاد به نشانهی ابراز قدردانی، نمایشنامهی «پریچهر و پریزاد» را به پری آقابابوف، و نمایشنامهی «زردشت» را به وارتو طریان تقدیم کرد. در همان سال حسن مقدم نیز همراه با آرتو طریان «کانون ایران جوان» را تشکیل داد. نمایش «جعفرخان از فرنگ برگشته»، محصول همین گروه تئاتری بود، نمایشی که در آن وارتو طریان در نقش شخصیت زنِ اصلی ظاهر شد و بسیار مورد توجه قرار گرفت و حسن مقدم نیز نمایشنامه را به او تقدیم کرد. آرتو طریان نمایشنامههای زیادی همچون «حکایت»، «عشق و وطن»، «رؤیاهای بامداد بهاری»، «غریزه»، «برای خوشبختی»، «خانوادهی مرد تبهکار»، «عشق و خیانت»، «شب هزار و یکم» و اپرای «آنوش» را به روی صحنه برد که وارتو طریان در همهی آنها نقشآفرینی کرد.
در سال ۱۳۰۲ وارتو طریان به پیشنهاد نورالهدی منگنه، از اعضای «جمعیت نسوان وطنخواه»، نمایش «آدم و حوا» را با همکاریِ پری آقابابوف به روی صحنه برد. نمایشنامه را میرزاده عشقی نوشته بود و در خانهی بزرگ نورالهدی اجرا شد. وارتو طریان دربارهی این نمایش گفته است که «به نظر میرسد موضوع نمایش دربارهی کشف حجاب بوده است. چون واعظان معروف بر منابر، نورالهدی منگنه را به ترویج بیحجابی در میان زنان متهم کردند.» آنها با این شرط از نظمیه اجازهی اجرا گرفتند که کارتهای دعوت برای عروسی نوشته شود و نه نمایش و تئاتر. با وجود این، نمایش در پردهی اول توسط نظمیه تعطیل شد. نورالهدی منگنه تعریف کرده است که «پیشنهاد کردم یک نمایش ترتیب دهیم تا هزینهی تهیهی کلاس برای زنان بیسواد از آن راه تأمین شود. در آن زمان نمایش یا سینما رفتن برای زنان ممنوع بود. یکی از بانوان ارمنی به نام مادام طریان تقبل کردند نقشهای نمایش را بازی کنند. متأسفانه در آن ایام زنان مسلمان از نمایش چیزی نمیدانستند و بهناچار من دست به دامان خانم طریان شدم. اما تمام ماجرا این نبود. وارتو طریان و دو نفر دیگر از بانوان ارمنی که عهدهدار نمایش شدند، از زبدهترین بازیگرانِ زن آن روزگار بودند. با وجود این، آنها به صورت افتخاری و بدون دریافت وجهی تقبل کردند که در این نمایش نقش بازی کنند» دختر کوچکِ وارتو طریان به نام آلنوش طریان نیز در این نمایش در کنار مادرش و پری آقابابوف بازی کرد. هرچند بعدها مسیرش را از هنر به سمت علم تغییر داد و به مادر علم نجوم و فیزیک ایران بدل شد. نمایش «آدم و حوا» به کارگردانی و اجرای وارتو طریان، نخستین نمایشی است که تهیه و کارگردانی و اجرای آن را زنان بر عهده داشتند و توانستند حضور خود را به دنیای مردانهی تئاتر در آن دوران تحمیل کنند. وارتو طریان در سال ۱۳۵۳ از دنیا رفت، بیآنکه کسی جایگاه تاریخیاش در تئاتر ایران را به رسمیت بشناسد و از او تجلیل کند.
