اول دی‌ماه سال ۱۳۰۶ خورشیدی، اداره معارف قزوین در اقدامی کم‌سابقه، درِ مدرسه ارمنیان این شهر را بست. علت این اقدام، ابلاغ بخشنامه سراسری وزارت معارف مبنی بر الزام تدریس «قرآن و شرعیات» در تمام مدارس بود؛ دستوری که بر اساس آن، به «الکسان در وارتانیان»، مدیر مدرسه، تنها ۱۰ روز مهلت داده شد تا آن را اجرایی کند.
«محبت نیوز»- برخی منابع، نخستین مهاجرت ارمنیان به قزوین را مربوط به سال ۱۶۰۵ میلادی می‌دانند. در این سال، گروه کوچکی از ارمنیان که از ارمنستان کوچ داده شده بودند، در قزوین ساکن شدند. از آن زمان تا سال ۱۷۰۷ میلادی، اطلاعات اندکی درباره آنان در منابع مختلف ثبت شده است. در این سال، «کرنی لوبروین» در سفر به قزوین، درباره ارمنیان این شهر نوشت: «ارامنه در این شهر زندگی می‌کنند و دارای یک عبادتگاه هستند که از دور شبیه کبوترخانه است…».
نخستین مدرسه ارمنیان قزوین با ۲۰ دانش‌آموز
ارمنیان مهاجر به قزوین، در آغاز، حوالی «دروازه رشت» در محله «قُی‌میدان» را برای سکونت برگزیدند. بااین‌حال، بر پایه اسنادی که در آرشیو کلیسای وانک جلفای اصفهان نگهداری می‌شود، ناصرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۸۸۱ میلادی با واگذاری قطعه‌زمینی بزرگ برای ساخت کلیسا در شمال شرقی شهر، واقع در بخش شمالی محله پنبه‌ریسه، در خیابان طالقانی کنونی، موافقت کرد.
نامه‌های متعددی با امضای «جماعت ارامنه ساکن در دارالسلطنه قزوین» و «فدویان جماعت ارامنه سکنه قزوین» نشان می‌دهد که ارمنیان، پس از گذشت هشت سال، همچنان درصدد تأمین اعتبار لازم برای ساخت کلیسا بودند. آنان پیش‌تر کلیسای کوچکی از خشت و گل در خیابان تهران، حوالی دروازه، داشتند که گویا بر اثر آتش‌سوزی از میان رفته بود.
بر اساس گزارشی در آرشیو کلیسای وانک، در سال ۱۹۰۰ میلادی، ۴۰ خانوار ارمنی با جمعیتی بالغ بر ۲۵۴ نفر در قزوین زندگی می‌کردند. آنان دبستانی پسرانه داشتند که ۲۰ دانش‌آموز در چهار کلاس آن مشغول تحصیل بودند. بودجه سالانه این دبستان ۲۰۰ تومان بود و کتابخانه آن ۱۰۰ جلد کتاب داشت.
همچنین، بر اساس اسناد آرشیو کلیسای جلفای اصفهان، مدرسه ارمنیان قزوین تا سال ۱۹۰۶ میلادی، سالانه ۶۰ تومان از خلیفه‌گری ارامنه در جلفا دریافت می‌کرد. زبان فرانسه نیز به‌عنوان زبان بین‌المللی در این مدرسه تدریس می‌شد.
در سال ۱۹۰۷ میلادی، شمار دانش‌آموزان مدرسه به ۵۳ نفر رسید. در آن زمان، حدود ۲۰ نفر از بزرگسالان نیز در کلاس‌های مختلف حضور می‌یافتند و به فراگیری درس‌ها می‌پرداختند. مدرسه برای آشنایی دانش‌آموزان با طبیعت، هر از گاهی گردش‌های علمی برگزار می‌کرد. همچنین، هرگونه تنبیه بدنی در مدرسه ممنوع بود.
از مدرسه ملی وارتانیان تا دبستان رفیع
کشیش «هاروتیون درمسروبیان» در کتاب خاطرات زندگی خود، سال ۱۹۰۸ میلادی را زمان پایه‌گذاری رسمی مدرسه ذکر کرده و از آن با نام «مدرسه ملی وارتانیان» یاد کرده است.
این در حالی است که مهندس هاکوپیان نوشته است: «با ازدیاد نفوس ارامنه و با توجه به این‌که آنان منطقه دروازه رشت [محله قُی‌میدان] را رها نموده و در حوالی دروازه تهران [دروازه جدید و نه دروازه قدیمی] واقع در شرق قزوین [محله راه‌چمان] متمرکز شده بودند، بنا به درخواست یکی از تجار ارمنی به‌نام «برخورداریان» با اجازه مقامات دولتی، محدوده‌ای واقع در خیابان اصلی شهر، که خیابان شاه نامیده می‌شد و بعد از انقلاب تبدیل به خیابان طالقانی شد، انتخاب و خریداری گردید و بلافاصله با خودیاری ارامنه اقدام به احداث ساختمانی مرکب از ده باب اتاق و یک سالن بزرگ نمودند که احتیاجات کلیسا برای نمازخانه و مدرسه شش‌کلاسه را برطرف می‌نمود. در طول سال‌های بعد، هیئت‌مدیره کلیسا و مدرسه با احداث ۱۲ باب مغازه بر خیابان و مستغلات درآمدداری نیز برای مدرسه و کلیسا احداث نمود».
بیشتر آموزگاران و مدیران مدرسه ارمنیان، که دومین مدرسه قزوین با شیوه آموزش نوین بود، غیربومی بودند و از شهرهایی مانند تبریز، اصفهان و تهران برای همکاری دعوت می‌شدند. بر اساس گزارشی مربوط به سال ۱۹۱۲ میلادی (۱۲۹۱ خورشیدی)، مدرسه پنج کلاس و ۵۱ دانش‌آموز داشت که ۲۵ نفر از آنان پسر و ۲۶ نفر دختر بودند.
کادر آموزشی مدرسه از یک مدیر و چهار آموزگار تشکیل می‌شد. «شیخ عبدالکریم» زبان و ادبیات فارسی تدریس می‌کرد و سه آموزگار دیگر، دو مرد و یک زن، بودند. مدیریت مدرسه در آن زمان بر عهده «همایاک آواکیان» بود و دیگر آموزگاران عبارت بودند از «ساتنیک گریگوریان»، «خاچاطور گریگوریان» و «ملکم هاکوپیان».
درس‌های مدرسه شامل زبان ارمنی، حساب، اخلاق، علم‌الاشیاء، رسم فنی برای پسران، گلدوزی و خیاطی برای دختران، مشق خط، هنرهای دستی، سرود، تاریخ بشر ماقبل تاریخ، جغرافیا، تاریخ اسطوره‌ای، تاریخ طبیعی و نقاشی بود.
سالنامه ارامنه ایران در سال ۱۹۲۷ میلادی، شمار ارمنیان قزوین را بیش از ۵۶۰ نفر ذکر کرده و درباره مدرسه آنان نوشته است: «قزوین دارای یک مدرسه ارامنه به نام «س. وارتانیان» است. بودجه سالیانه آن ۲۶ هزار ریال می‌باشد. این مدرسه دارای چهار کلاس با ۵۰ دختر و ۷۲ پسر دانش‌آموز است. کادر آموزشی از ۶ معلم زن و مرد تشکیل شده و مدیر مدرسه «آ. در وارتانیان» می‌باشد. مدرسه دارای گروه پیشاهنگی است. کتابخانه نامرتبی دارد که اکثر کتاب‌های آن مفقود شده و تعداد مطالعه‌کنندگان نیز بسیار کم است».
روزنامه «بازپرس قزوین» نیز در شماره ۹ سال ۱۳۰۴ خورشیدی، از برگزاری جشنی در مدرسه ارمنیان قزوین به مناسبت بر تخت نشستن رضاشاه پهلوی خبر داده است. مسئولان مدرسه در آن زمان، ناظم کل «بارون میکائیل‌خان» و «بارون سهراب‌خان» بودند.
دو سال بعد، در اول دی‌ماه ۱۳۰۶ خورشیدی، به دستور رئیس اداره معارف قزوین، دو مأمور به مدرسه ارمنیان مراجعه کردند و درِ مدرسه را بستند. آنان به «الکسان در وارتانیان»، مدیر مدرسه، ۱۰ روز مهلت دادند تا دستورهای وزارت معارف درباره تدریس قرآن و شرعیات را اجرا کند.
اعتراض به بسته شدن مدرسه ارمنیان قزوین
این اقدام با واکنش‌های مختلفی روبه‌رو شد. از جمله، یادداشتی با عنوان «مدرسه ارامنه هم» در شماره ۳۸۸ روزنامه اطلاعات، به تاریخ دوم دی‌ماه ۱۳۰۶ خورشیدی، منتشر شد که در آن به اقدام اداره معارف اعتراض شده بود:
«دیروز خبری در روزنامه شریفه کوشش جلب توجه مرا کرد. این خبر در یک نظر سطحی خیلی ساده به نظر می‌آمد و خبر این بود که: (دیروز بر حسب امر اداره معارف قزوین دو نفر مأمور به مدرسه ارامنه رفته، درِ مدرسه را بسته، شاگردها هم به اولیای خودشان مراجعه نموده، قصد داشته‌اند به هیئت اجتماع به تلگراف‌خانه بیایند، ولی حکمران ممانعت نموده و ده روز به آن‌ها مهلت داده است. ارامنه هم توسط نماینده خودشان تلگرافی به طهران مخابره و دادخواهی نموده‌اند.) قرائت این خبر به‌کلی مرا دچار حیرت و تحیر کرد و تعجب کردم از این‌که به چه مناسبت اداره معارف امر به بستن مدرسه می‌دهد! ولی یک‌مرتبه متوجه متحدالمآل وزارت معارف و اجرای مواد پروگرام وزارت معارف در مدارس خارجی گردیده و قضیه را تا آخر دانستم و یقین کردم که مدرسه ارامنه قزوین هم در قبال مدارس آمریکایی اصفهان، همدان، آذربایجان و سایر نقاط ایران و همچنین سایر مدارس خارجی بسته شده است.
اما در عین این‌که قضیه را به شکل فوق پیش خود حل کرده بودم، متوجه نکته دیگری شدم و این بود که مدرسه ارامنه یا مدرسه کلدانی‌ها و غیره از مدارسی نیست که فارسی‌زبانان یا اهالی مسلمان ایران داخل باشند و اگر هم باشند خیلی کم و این مدارس مخصوص ارامنه اتباع ایران می‌باشد؛ بنابراین چطور ممکن است مدارس ارامنه را هم وادار کرد متحدالمآل وزارت معارف را که شرعیات هم یکی از مواد آن است، قبول کنند.
شنیده‌ام در تعقیب متحدالمآل سابق، متحدالمآل دیگری به این قبیل مدارس که از جمله مدارس ارامنه است، صادر شده که پروگرام را باید به‌موقع اجرا گذارند، منتها قرآن و شرعیات را فقط به محصلین ایرانی تدریس نمایند و برای زبان طایفگی خودشان هم اجازه داده شده است کلاسی تأسیس کنند!
این متحدالمآل ثانوی گرچه ترمیمی شده و برای تدریس زبان طایفگی مفری قائل شده‌اند، ولی باز باعث تعجب است. زیرا مدارسی که از طرف ارامنه تبعه ایران و به نام ارامنه و برای خود اطفال ارامنه در ایران تشکیل می‌گردد و اطفال مسلم ایرانی هیچ نیست و اگر هم باشد محدود به چند نفر، چطور ما می‌توانیم به آن‌ها بقبولانیم که قرآن و شرعیات را جزو پروگرام خود قرار داده و درس بدهند.
این مسئله را هم می‌دانم که در مدارس ارامنه اطفال مسلمان ایرانی داخل نمی‌شود و اگر هم وارد شوند فوق‌العاده کم و شاید در تمام مدارس ارامنه ایران بیش از ۱۰ نفر ایرانی مسلمان نباشد و مدارس ارامنه مخصوص خود ارامنه است و معلمین این قبیل مدارس هم خارجی می‌باشند. نظر تقدسی را هم داشته باشیم، چطور در مدرسه‌ای که تمام اولیای آن خارجی‌مذهب است، ما راضی می‌شویم قرآن و شرعیات خودمان را به دست آن‌ها داده به اطفال مدرسه تدریس کنند. آیا این اقدام عملی است؟ آیا اگر آن‌ها هم قبول کنند، ما می‌توانیم مطمئن باشیم که از عهده برخواهند آمد! واقعن فکر می‌کنیم که دیگران با چه نظر به ما نگاه خواهند کرد؟
در هر صورت، قرائت این خبر و استماعات دیگر مرا بر آن واداشت که نسبت به این موضوع تحقیقات بیشتری کرده، حقیقت قضایا را بفهمم و اگر قضیه به همین سادگی باشد، یعنی فقط برای این‌که اولیای مدرسه ارامنه قزوین تدریس قرآن و شرعیات را در مدرسه خود عملی نمی‌دانسته‌اند یا نمی‌توانسته‌اند تمام مواد متحدالمآل را قبول کنند، اداره معارف امر به بستن آن مدرسه داده است، تصور می‌کنم این یک کار قابل مطالعه بوده است.
علی‌ای‌حال، امیدوارم وزارت جلیله معارف متوجه این نکات بوده و اقدامات اصلاحی خود را نوعی مجرا دارد که موجب انحلال و بسته شدن و تقلیل مدرسه نگردد و برای این قبیل مدارس که مخصوص خود اتباع خارجه ایران است، تسهیلاتی فراهم آورده تا دچار مشکلاتی نشوند که منجر به بسته شدن گردد».
ارمنیان قزوین و نخستین مدرسه راهنمایی
یادداشت‌های کشیش «درمسروبیان» درباره وضعیت مدرسه در سال ۱۹۲۷ میلادی، که به نظر می‌رسد مربوط به زمان بازگشایی آن باشد، نشان می‌دهد که ریاست مدرسه در آن سال به «دکتر باغدیک میناسیان»، روان‌شناس، واگذار شد. او علاوه بر دوره ابتدایی، مدرسه‌ای با عنوان «راهنمایی تکمیلی و عملی» تأسیس کرد که دانش‌آموزان پس از پایان دوره ابتدایی وارد آن می‌شدند. این مدرسه ۲۲ دانش‌آموز داشت و فعالیت آن تنها دو سال ادامه یافت.
در سال تحصیلی ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۴ خورشیدی، در پی بخشنامه وزارت فرهنگ وقت، نام مدرسه از «وارتانیان» به «رازی» تغییر کرد. مدرسه پذیرای دختران و پسران بود و آموزگاران خوبی در آن تدریس می‌کردند. در گزارش کشیش «درمسروبیان»، شمار دانش‌آموزان مدرسه، متناسب با تغییر جمعیت ارمنیان ساکن قزوین، بین ۱۲۰ تا ۳۰۰ نفر ذکر شده است.
در سال تحصیلی ۱۳۲۲ تا ۱۳۲۳ خورشیدی، مدرسه ارمنیان قزوین بر اساس برنامه تنظیم‌شده وزارت فرهنگ بازگشایی شد و نام آن به «رفیع» تغییر یافت. خانم «تسلیمی» به‌عنوان مدیر مدرسه و «آرمناک پوخاریان» به‌عنوان مسئول درس‌های ارمنی انتخاب شدند. این مدرسه، مانند دیگر مدارس ارمنیان، با مشکلات فراوانی، از جمله کمبود آموزگار و کتاب‌های درسی، روبه‌رو بود و سطح علمی آن نسبت به گذشته کاهش یافت. بااین‌حال، مدرسه تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی، بدون تعطیلی به فعالیت خود ادامه داد.
پس از سال ۱۳۵۷ خورشیدی، دانش‌آموزان پسر دبستان رفیع به «دبستان شهیدی» منتقل شدند و مدرسه در دو نوبت، با نام‌های «رفیع ۱» و «رفیع ۲»، به‌صورت دخترانه به فعالیت خود ادامه داد. سرانجام، در سال تحصیلی ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۱ خورشیدی، مدرسه منحل شد و دانش‌آموزان آن به دبستان‌های «سرگرد معصومی» و «عبدالرزاقی» انتقال یافتند.
با این اتفاق، پرونده مدرسه ارمنیان قزوین، پس از حدود ۹۵ سال فعالیت، بسته شد. امروز، تنها خاطراتی از حضور به‌یادماندنی ارمنیان در این شهر، در منابع تاریخی و حافظه جمعی قزوینیان باقی مانده است.
منبع: پایگاه خبری تحلیلی تیتر قزوین
